Бадник е еден од оние празници што во себе носат многу повеќе значења отколку што на прв поглед изгледа. Иако денес најчесто се доживува како вовед во Божиќ и како исклучиво религиски ден, неговата суштина е далеку подлабока и послоевита. Во македонската традиција, Бадник е спој на вера, обред и заедништво, празник во кој се преплетуваат христијанските симболики со далеку постари, народни претстави за природата, времето и обновувањето на животот.
Во народното искуство, Бадник не е само датум во црковниот календар, туку момент кога домот, семејството и заедницата стануваат центар на светот. Огнот, трпезата, зборот и песната добиваат значење што оди подалеку од религијата – тие се начин на поврзување со природата, со предците и со колективното сеќавање. Симболиката на празникот е тесно поврзана со зимската краткоденица, со огнот како извор на живот и заштита, и со обредите како израз на надеж, бериќет и продолжување на животот.
Токму поради оваа сложеност, Бадник не може да се сведе на едноставен ритуал или на една „правилна“ форма на празнување. Тој е жив културен слојник што со векови се менувал, се прилагодувал и опстојувал, задржувајќи ги и паганските претстави за плодноста и обновата, и христијанската порака за раѓањето и надежта.
Во обид подобро да се разбере оваа длабочина, во пресрет на Бадник минатата година редакцијата на ТРН разговараше со етнологот Александар Цветковски за значењето на овој празник во македонската традиција. Разговорот и денес останува релевантен, особено во контекст на сè почестите обиди Бадник да се сведе на еднодимензионален, исклучиво религиски чин, без да се земе предвид неговата подлабока културна и историска слоевитост.
Како што истакнува Цветковски, Бадник има јасни пагански корени, поврзани со природните циклуси, сонцето, огнот и обновувањето, но тоа не го прави помалку христијански. „Фактот што празникот потекнува од предхристијански верувања не му пречи да биде христијански. Напротив, токму тоа покажува како традициите се надградуваат, а не се бришат“, вели тој.
Според него, македонската народна култура никогаш не функционирала преку остри поделби. Старите ритуали не исчезнале со доаѓањето на христијанството, туку добиле нови значења и симболики. Палењето на огнот, бадниковата трпеза, заедништвото и семејното собирање се дел од таа континуирана линија на културна меморија која преживува со векови.
Цветковски нагласува дека Бадник не е само религиозен празник, туку и социјален и културен настан, момент кога заедницата се собира, кога се пренесуваат вредности и се обновува чувството на припадност. „Тоа е празник кој зборува за колективот, за заедништвото и за врската меѓу човекот, природата и времето“, вели тој.
Во рамки на зимскиот обреден циклус, особено значајно место имаат и коледарските народни песни, меѓу кои и таканаречените коледарски еротски песни. Иако денес ретко се изведуваат јавно и често се маргинализирани, тие претставуваат важен дел од нематеријалното културно наследство. Овие песни, преку симболика, хумор и алузии на плодноста и животот, сведочат за тоа како народната традиција не го одделувала строго „светото“ од „световното“.
Јанко петел јаваше,
Курот му се маваше,
Две жени го гледаа,
Гологлави бегаа,
За пички се фаќаа,
од земја се траќаа!
Јанковица метеше,
Јанко ѝ го гнетеше,
Јанковица переше,
Јанко ѝ го мереше,
Јанковица викна,
Јанко ѝ го пикна!
О-о-о, охо-хооо,
Коледе, коледе, коледе!
* * *
Коледе, бабо,
Качи се на стапов,
Да го видиш Ѓоре,
Со курот голем,
Да го видиш Раде,
Со пет ока маде,
Да го видиш Аврам,
На кур да го наврам,
Да го видиш Недан,
Од Танаско ебан,
Да го видиш Стамена,
Со курот до рамена,
Да ја видиш Роса,
На кур што ја носат,
Леле блазеси је…
Како што укажуваат и етнолозите, еротските елементи во коледарските песни не се случајни, туку се дел од пошироката логика на обновување, желба за бериќет и продолжување на животот – теми кои се суштински токму во периодот на зимската краткоденица и очекувањето на нов почеток.
Цветковски во разговорот за ТРН укажува и на честата заблуда дека традицијата мора да биде „чиста“ и строго дефинирана за да биде легитимна. Како што вели, токму мешавината на различни слоеви ја прави народната култура жива и отпорна на времето. Обидите празниците да се сведат на една, „правилна“ форма, според него, често водат кон губење на нивната суштина.
„Народната традиција никогаш не функционирала како затворен систем. Таа секогаш впивала, менувала и приспособувала. Во тоа е нејзината сила“, посочува Цветковски.
Во време кога традициите често се поедноставуваат или комерцијализираат, ваквите разговори потсетуваат дека празниците како Бадник не се статични обреди, туку живи културни процеси. Тие се менуваат, се забораваат и повторно се откриваат – но токму во таа сложеност лежи нивната вистинска вредност.
