Овој текст претставува детална новинарска анализа на предлог измените на Законот за високо образование предложени од Весна Јаневска, министерка за образование. Анализата се фокусира на ерозијата на институционалната автономија, експлицитната контрола на извршната власт и скриените механизми кои го деградираат академскиот интегритет, според принципите на УНЕСКО и европските стандарди (ESG).
Декларативна автономија наспроти правна реалност
Член 1 на законот формално прокламира заштита на автономијата на универзитетите и академската слобода. Сепак, терминот „надзор“ веднаш сигнализира контрадикција (Член 1, став 1). УНЕСКО (1997) нагласува дека автономијата е предуслов за слободно истражување и настава без страв од политички интервенции. Во македонскиот предлог-закон, дефинициите во Член 2, кои ја обврзуваат државата да одобрува учебници и наставни помагала, го ограничуваат креативниот простор на наставниот кадар и ја претвораат државата во арбитар на академската содржина.
Овој пристап создава системска тензија: формално се гарантира автономија, но законските механизми ја еродираат истата.
Член 7 формално ги признава правата на академската заедница, но ги обврзува и на „одговорност кон општествената заедница“, што во македонскиот политички контекст може да се толкува како одговорност кон владејачката гарнитура.
Егзекутивен надзор и законска суспензија
Најдиректното ограничување на автономијата се наоѓа во Член 13 и Член 199, кои овозможуваат Министерот за образование да укинува одлуки на универзитетските органи. Во нормални демократски системи, ваквите постапки се предмет на управен суд, но тука се поставуваат директно во надлежност на извршната власт. Ова овозможува „ад-хок“ интервенции кои го деградираат Сенатот и Ректоратот на универзитетите, ставајќи ги под постојан притисок.
Примерот со Статутот (Член 17) дополнително ја илустрира политичката контрола: барањето согласност од Собранието и мислење од Владата го претвора највисокиот акт на автономијата во инструмент на државната политика. Истата логика се повторува со Националниот совет (Член 43-44), каде Владата именува шест од 15 члена, кои влијаат врз финансии, акредитации и избори во звања. Овој механизам ги минимизира вистинските академски тела и го центролизира влијанието на извршната власт.
Финансиска зависност и контролирано образование
Финансиската автономија, еден од столбовите на независноста според УНЕСКО и ESG 2015, е значително ограничена преку Член 108 и 109. Министерството за финансии има право да врши измени во буџетските планови, вклучувајќи приходи од проекти, донации и школарини. Ова создава систем на „фискален попечителство“, каде успешните факултети можат да бидат финансиски казнети за непослушност или неполитичка позиција.
Партиципацијата и школарината (Член 113-114) се уште еден инструмент за државна контрола врз студентите, кои стануваат „ресурси“ во системот. Високите износи на партиципација и казните за неполна исполнетост на условите ја трансформираат студентската улога од партнерска во економски зависна.
Ограничување на академската слобода
Законот, покрај административната контрола, содржи механизми кои ја ограничуваат слободата на научно истражување и наставни методи. Законското дефинирање на учебници и наставни помагала (Член 2) ја редуцира креативната автономија на наставниот кадар.
Реизборот на професори на секои седум години (Член 176) и воведувањето на h-индекс како услов за избор во звање (Член 161) создаваат клима на страв и автоцензура. Професорите ќе бидат принудени да ги насочуваат истражувањата кон безбедни, системски прифатливи теми, наместо кон критичка анализа и долгорочни проекти.
Директната контрола на Универзитетскиот совет (Член 86-87), со членови именувани од Владата и стопански комори, ја претвора академската автономија во „мртва буква на хартија“. Советот може да суспендира одлуки на Сенатот и Ректоратот, ефективно воведувајќи цензура во сите критички аспекти на образовниот процес.
Скриената намера и ризиците за системот
Синтезата на овие елементи укажува дека законот не го следи целта на квалитетно образование, туку создава централизирана контрола на академската заедница.
Клучните ризици се:
Колапс на автономијата – Универзитетите ќе станат паралелни министерства, водени од политички именувани Совети.
Економска инструментализација – Универзитетот се користи за краткорочни бизнис цели, занемарувајќи долгорочна научна мисија.
Академска тишина – Стравот од реизбор и инспекциски надзор ќе го замолчи критичкиот глас на професорите.
Меѓународна изолација – Неконзистентноста со ESG и УНЕСКО може да доведе до губење на европска признавање на дипломите.
Според експертите, предлог-законот предложен од Весна Јаневска ја еродира автономијата на македонските универзитети, го деградира академскиот интегритет и ја трансформира образовната мисија во алатка на извршната власт. Системските механизми за надзор, реизбор на професори, финансиска контрола и вмешаност на Владата и стопанскиот сектор создаваат средина на страв, цензура и економска зависност.
Единствено целосно ревидирање на законските одредби за автономија, финансии, кадровска безбедност и студентско учество може да ја врати независноста на универзитетите и да го заштити интелектуалниот суверенитет на академската заедница во Северна Македонија.
