На бензинските пумпи во Македонија цените на Еуросупер БС-95 се движат околу 72 денари по литар, додека дизелот околу 68 денари, ниво што директно зависи од глобалните цени на нафта и гас и од состојбите на меѓународните пазари.
Според податоците на Регулаторната комисија за енергетика и водни услуги, овие ценовни рамки се одржуваат со мали флуктуации, во зависност од надворешните шокови. Во исто време, официјалната статистика покажува дека цените на електричната енергија за домаќинствата бележат благ пораст, додека годишната инфлација се движи околу 4 проценти, со најизразен притисок токму кај транспортот и енергијата.
Тоа значи дека глобалните случувања, и кога се географски далечни, сè почесто имаат директен ефект врз домашниот стандард.
Кога екстремното време станува економски фактор
Арктичкото невреме што ги погоди Соединетите Американски Држави на прв поглед изгледа како вест од друг континент: проблем за локалната инфраструктура, домаќинствата и енергетскиот систем во Америка. Но во глобализираната економија, екстремното време одамна не е само климатска, туку и економска категорија.
САД се меѓу најголемите светски производители и потрошувачи на нафта и природен гас. Кога екстремно ниски температури ги погодуваат клучните енергетски региони, доаѓа до нарушувања во производството, затворање на рафинерии, проблеми во транспортот и зголемена побарувачка за енергија. Анализите на International Energy Agency и U.S. Energy Information Administration покажуваат дека ваквите настани не влијаат само на реалната понуда, туку и на пазарните очекувања. Дури и најавата за можни прекини е доволна цените на светските берзи да реагираат.
Како ударот стигнува до Македонија
Македонија не произведува нафта и гас во значајни количини и е силно зависна од увоз. Токму затоа глобалните ценовни шокови не ја погодуваат директно, но ја погодуваат со задоцнување и преку повеќе канали. Прво реагираат берзите и големите трговци со енергенси. Потоа растат трошоците за транспорт, а на крај тоа се рефлектира во малопродажните цени на горивата, струјата и во цените на производите што секојдневно ги купуваме.
Во практична смисла, тоа значи дека арктичката бура во САД не ја чувствуваме како снег и мраз, туку како повисоки сметки и поскапи производи. Ударот не е спектакуларен, туку постепен – и токму затоа често поминува незабележано во јавната дебата.
Инфлацијата како „тивок превестувач“ на глобалните кризи
Податоците за инфлацијата во Македонија покажуваат дека, иако стапката се стабилизира околу 4 проценти, категориите поврзани со транспорт и енергија остануваат меѓу најчувствителните. Тоа значи дека глобалните шокови (било да се предизвикани од војни, геополитички тензии или екстремно време) најбрзо се преведуваат во секојдневни трошоци.
Дополнителен проблем е што овие поскапувања ретко се објаснуваат јасно. За граѓаните, цената едноставно расте, без контекст дека причините се делумно надвор од националната контрола. Во ваков амбиент, секое ново поскапување се доживува како внатрешен пропуст, а довербата во институциите дополнително еродира.
Климатските екстреми како нова реалност
Она што ја прави оваа приказна уште поважна е фактот дека ваквите временски екстреми не се изолиран инцидент. Климатските промени значат дека арктичките бури, топлотните бранови и сушите ќе се повторуваат почесто и со поголем интензитет. Со тоа, нестабилноста на енергетските пазари станува структурна, а не привремена.
За мали и енергетски зависни економии како македонската, тоа значи постојан ризик од нови ценовни притисоци, дури и кога земјата нема директна врска со настанот што ги предизвикал.
Што можеме, а што не можеме да контролираме
Македонија не може да влијае врз временските екстреми во САД, ниту врз глобалните климатски трендови. Но може да влијае врз сопствената ранливост. Политиките за енергетска ефикасност, инвестициите во обновливи извори и диверзификацијата на снабдувањето не се апстрактни зелени цели туку се директен механизам за заштита на животниот стандард.
Подеднакво важна е и транспарентната комуникација. Граѓаните имаат право да знаат зошто цените растат, кои делови од тој раст се резултат на глобални фактори, а кои на домашни одлуки или пропусти. Без јасно информирање, секоја нова криза изгледа како изненадување, а секое поскапување како произволна одлука.
Од далечна бура до блиска реалност
Арктичката бура во САД е уште еден потсетник дека во глобализираната економија далечината не нè штити. Климатските екстреми стануваат економски фактор што директно го обликува секојдневието, дури и во земји што географски се илјадници километри оддалечени од местото на настанот.
Прашањето повеќе не е дали ваквите удари ќе се повторуваат, туку дали ќе продолжиме да ги дочекуваме неподготвени – со поскапи сметки, намалена куповна моќ и без јасен одговор како и зошто тоа се случува.
