Кога Албанија ја претстави „Диела“, првиот владин „министер“ создаден со вештачка интелигенција, пораката беше јасна: технологијата ќе ја замени човечката пристрасност, а алгоритмите ќе донесат транспарентност таму каде што институциите со децении потфрлаат. Но, само една година подоцна, симболот на дигиталната борба против корупцијата се најде во центарот на политички и институционален парадокс – неговите креатори се под истрага за сериозни коруптивни практики.
„Диела“, дигитален аватар облечен во традиционална носија и именуван по албанскиот збор за сонце, беше претставена како неутрален, непристрасен и неуморен јавен службеник. Таа комуницира со граѓаните, помага при аплицирање за административни услуги и има задача да го намали директниот контакт со службеници, токму оној простор каде со години се развивала ситната, но системска корупција.
Проектот доби силна политичка и медиумска поддршка, особено во контекст на амбициите на Албанија за членство во Европската Унија, каде борбата против корупцијата е еден од клучните услови. „Диела“ настапуваше на меѓународни форуми, се обраќаше и пред албанскиот парламент, па дури и симболично „реагираше“ на критики, истакнувајќи дека нема лични интереси, туку само податоци и алгоритми во служба на граѓаните.
Кога алгоритмот го создава системот што сам е под истрага
Но, додека „Диела“ беше промовирана како технолошки одговор на корупцијата, институцијата што стои зад нејзиното создавање (Националната агенција за информатичко општество) се најде под лупа на специјалното обвинителство. Нејзината директорка и заменик-директорка беа ставени во домашен притвор под сомнеж за местење јавни набавки и поврзаност со криминална мрежа што вршела притисоци и манипулации при доделување договори.
Иронично, токму оваа агенција управува со дигиталната инфраструктура на државата: електронските услуги, системите за јавни набавки и самата „Диела“. Иако против осомничените сè уште нема поднесено официјални обвиненија, случајот отвори сериозни прашања – може ли алатка за борба против корупцијата да биде ефективна ако е вградена во систем кој самиот е корумпиран?
Политичка дилема и европски притисок
Албанскиот премиер се обидува да одржи рамнотежа меѓу поддршката за истрагите и зачувувањето на политичката стабилност. Од една страна, ја истакнува независноста на специјалното обвинителство и потребата институциите да си ја вршат работата без политички притисоци. Од друга, признава дека масовните истраги довеле до висок број притвори и растечка политичка напнатост.
Европската Унија, пак, испраќа мешани сигнали. Во последниот извештај се нотира „извесен напредок“, но и натаму се констатира дека корупцијата е широко распространета, особено во чувствителни сектори како градежништвото и туризмот. „Диела“ се споменува како позитивен пример за дигитализација, но не и како доказ дека проблемот е суштински решен.
Може ли AI да ја „прескокне“ човечката корупција?
Експертите предупредуваат дека вештачката интелигенција може да ја зголеми ефикасноста и да ја намали дискрецијата, но не може сама по себе да создаде владеење на правото. Алгоритмите зависат од податоците со кои се хранат и од институциите што ги контролираат. Ако тие институции се под влијание на политички или економски интереси, тогаш и најсовршениот систем може да стане алатка за селективна правда или прикривање на одредени случаи.
Сепак, фактот што истрагата против агенцијата што ја создаде „Диела“ не е заташкана, туку јавно спроведена, за дел од аналитичарите е сигнал дека албанските власти барем формално ја признаваат длабочината на проблемот.
Албанскиот експеримент со „AI министер“ така останува симбол со двојно значење: обид за модернизација и сигнал кон Брисел, но и потсетник дека технологијата не може да ја замени политичката волја, институционалната одговорност и културата на отчетност. Во земји каде корупцијата е системски проблем, вештачката интелигенција може да биде алатка – но не и алиби.
